50 GODINA
ZLATNO DOBA: 1956 - 1962

Slavica Popov

ZLATNO DOBA (1956 – 1962)

Savremena galerija Umetnicke kolonije Ecka – Zrenjanin (1) osnovana je 20. aprila 1962. godine, medutim, ta informacija nakon osnivanja nije bila objavljena ni u jednom mediju. Jednostavno, ostala je u senci samostalne izložbe Tivadara Vanjeka u Narodnom muzeju Zrenjanin koju je organizovao Savet za kulturu opštine Zrenjanin. U listu „Zrenjanin“ od 28. aprila 1962. godine na strani broj 6 objavljena su cak dva clanka posvecena Vanjekovoj izložbi, a opet, ni u jednom od njih ne pominje se da je on postao upravnik novonastale ustanove. Godinama je trajao proces osnivanja razlicitih institucija i ustanova od kojih je formirana Galerija u Zrenjaninu i tu možda treba tražiti uzrok što je cinjenica o prelasku Galerije iz nadležnosti Sreza u nadležnost Opštine i postavljanju novog upravnika tretirana kao manje važna.

 

MILAN KONJOVIĆ (1898-1993)
Žito, 1956, ulje na lesonitu, 45x80 cm

  Iako je u naslovu 1956. naznačena kao godina zvaničnog početka osnivanja Savremene galerije Zrenjanin, proces njenog osnivanja započet je nešto ranije, 1954. godine, kada je krajem septembra u Narodnom muzeju Zrenjanin otvorena izložba šest zrenjaninskih slikara na kojoj su izlagali: SaboĐerđ, Mirjana Šipoš, Mirjana Nikolić, Jovan Janiček, Fajfer Karolj i Tivadar Vanjek. Tih godina u Zrenjaninu počelo je da raste interesovanje sugrađana za likovnu umetnost, što je potvrđivao sve veći broj posetilaca izložbi (2), pa je za dva meseca u Narodnom muzeju Zrenjanin organizovana Izložba slikara i vajara rođenih u Banatu i onih koji sada žive i rade u njemu gde su sa već pomenutim zrenjaninskim slikarima svoje radove izložili između ostalih i Mihail Berenđija, Vasa Pomorišac, Ivan Radović, Ivan Tabaković, Zoran Petrović, Stojan Trumić, Aleksandar Zarin, Stevan Dukić...
Ukupno trideset pet slikara i pet vajara izložilo je sto dvadeset slika i osamnaest skulptura. Sve pripreme za ovu značajnu izložbu koja je trebalo da d â podstreka za osnivanje umetničke galerije u Zrenjaninu, a priređena je u čast desetogodišnjice oslobođenja, izvršili su značajni srpski umetnici Ivan Tabaković, Vasa Pomorišac i Zoran Petrović. Nakon ove izložbe formirane su komisije koje su započele diskusije sa umetnicima i javnim radnicima Zrenjanina o stvaranju slikarske kolonije u Zrenjaninu gde bi se od otkupljenih i poklonjenih slika stvarao fond od koga bi se osnovala galerija savremene umetnosti. Konačno, jula 1956. godine Narodni odbor sreza Zrenjanin osnovao je Slikarsku koloniju Zrenjanin u Ečki, a deo posla oko organizovanja kolonije izneli su slikari Tivadar Vanjek i Zoran Petrović, koji je već imao iskustva u osnivanju i načinu funkcionisanja kolonija (Senta i Bačka Topola). U koloniji su tokom jula i avgusta 1956. godine boravila dvadeset i dva umetnika, a na izložbi pod nazivom Prva izložba slikarske kolonije Zrenjanin priređenoj u Narodnom muzeju u Zrenjaninu oktobra 1956. bilo je izloženo ukupno sto slika i skulptura. Od svakog umetnika otkupljen je po jedan rad, a umetnici su po jedno delo poklonili. Kao i u većini vojvođanskih kolonija, i ovde su umetnici najviše pažnje posvetili ravničarskom pejzažu što je odlično prihvaćeno od strane publike, budući da je manja zastupljenost ovog motiva na izložbi banatskih slikara 1954. godine tumačena kao nedostatak u smislu nekomuniciranja radova sa nazivom izložbe. (3)

MIRJANA ŠIPOŠ (1926-1996)
Deca sa igračkama, 1957, ulje na platnu, 57x78 cm

 

MILAN KERAC (1914-1980)
Selo, 1956, ulje na platnu, 59x79 cm

Treba napomenuti da nakon raskida sa doktrinom socijalističkog realizma pedesetih godina dvadesetog veka pejzaž i mrtva priroda postaju „najpogodniji siže za razvoj umereno modernističkih i estetizovanih postupaka vojvođanskog slikarstva šeste, a dobrim delom i sedme decenije dvadesetog veka.“ (4) Slikarstvo pejzaža, odnosno „zavičajno slikarstvo“, postaje dominantno što naročito pogoduje ukusu građanske klase, a podstrek mu daju i likovne kolonije koje se tih godina osnivaju u Vojvodini. Pored ekspresionističkog i lirskog prikazivanja predela, dolazi i do pojave geometrizma, asocijativnog slikarstva i nove figuracije. Milan Konjović je centralna ličnost u čijem radu dominira pejzaž, a tu su i Boško Petrović, Stevan Maksimović, Nikola Graovac, Milan Kerac, Bogomil Karlavaris i mnogi drugi. Međutim, na samom početku rada kolonija u Ečki nije insistirala na vojvođanskom pejzažu kao osnovnom motivu, već je prihvatala i savremene umetničke postupke. Nove tendencije u koloniju u Ečki donose pojedini slikari iz Beograda kao i članovi Decembarske grupe koji „primenjuju gotovo sve načine slikanja kakve poznaje domaća umetnička praksa šeste decenije, od posleratnog postkubizma uvedenog u teme mrtvih prirodi i figurativnih kompozicija, preko asocijativnog i apstraktnog predela, do povremenih i sasvim retkih prelazaka u područje potpune apstrakcije.“ (5)


Sledeće, 1957. godine, u koloniji je boravilo dvadeset i osam umetnika, a za ovaj saziv bitno je napomenuti da su prvi put u nekoj vojvođanskoj koloniji boravile i žene umetnice, slikarke i vajarke, i to: Angelina Gatalica, Ksenija Divjak, Olga Jevrić, Olivera Kangrga, Majda Kurnik, Mirjana Nikolić Pećinar, Ljubica Tapavički i Mirjana Šipoš. Slikarke među njima ni malo nisu odudarale u radu od svojih kolega, negovale su ideju pejzaža i temu mrtve prirode, ali su se bavile i sadržajima koji se mogu definisati kao ženski, tematizujući žensku emocionalnost i privatnost, što se naročito vidi u radu Mirjane Šipoš.

Te 1957. godine uviđa se da kultura i umetnost čine sastavni deo života građana Zrenjanina čemu je doprinelo i osnivanje Slikarske kolonije i velikog broja slikarskih izložbi, pa je donet predlog da se u Zrenjaninu naredne godine organizuje Festival umetnosti koji bi obuhvatao slikarstvo, vajarstvo, primenjenu umetnost, dramu, film...(6) Iste godine, ugledajući se na Beogradsko dramsko pozorište i Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu, u Zrenjaninu je započeta praksa da se na dan pozorišne premijere otvori slikarska izložba u foajeu Narodnog pozorišta „Toša Jovanović“, pa su tako do otvaranja prve izložbe u foajeu pozorišta 17. decembra 1957. godine (7) bili izloženi radovi sa druge Slikarske kolonije, koji su septembra bili izloženi u Narodnom muzeju u Zrenjaninu. Sa ovom praksom nastavilo se sve do kraja 1963. godine, a svoja dela tu su izlagali: Aleksandar Luković, Lazar Vujaklija, Mirjana Šipoš, Stevan Dukić, Nikola Graovac, Zoran Petrović, Miloš Gvozdenović, Staša Beložanski, Ksenija Ilijević, Bogomil Karlavaris, Mirjana Nikolić Pećinar, Stojan Trumić, Jovan Bijelić, Milivoj Nikolajević, Vera Josifović, Živojin Turinski, Milan Kerac, SaboĐerđ, Marjan Dovjak, Aubin Pasque, Ive Šubic i Slobodan Sotirov.

 


DRAGOSLAV STOJANOVIĆ SIP (1920-1976)
Žuto selo, 1956, ulje na lesonitu, 73x59,5 cm
Nakon druge izložbe Slikarske kolonije počinje novo poglavlje: fond buduće galerije ima stotinu radova, kolonija menja naziv u Umetnička kolonija, postaje stalna umetnička institucija i sledeće, 1958. godine dobija prvi Odbor.(8) Odbor organizuje predavanja o umetnosti i izložbe u foajeu pozorišta, ponekad i u Narodnom muzeju Zrenjanin, od kojih je najzapaženija izložba slika Save Šumanovića.
U Zrenjaninu se od 2. do 16. oktobra 1958. godine organizuje festival „Umetnost u službi čoveka“ koji je trebalo da uspostavi saradnju između umetnika sa jedne strane, i proizvođača i ljudi sa druge. U okviru festivala otvorena je i Treća izložba Umetničke kolonije Zrenjanin , najveća do tada organizovana izložba u Zrenjaninu, a tri dana nakon otvaranja izložbe, 5. oktobra 1958. godine, u adaptiranim prostorijama Kaštela u Ečki otvorena je Savremena galerija. Josip Broz Tito, tada predsednik SFRJ, bio je pozvan na otvaranje festivala i izložbe Umetničke kolonije, ali je, kako je rekao u pismu predsedniku Narodnog odbora sreza Zrenjanin,(9) bio sprečen zbog loših zdravstvenih prilika i veoma važnih poslova, uz obećanje da će posetiti Zrenjanin i Galeriju čim bude mogao. Tito je održao obećanje i posetio je Zrenjanin 19. novembra 1958. godine, a tom prilikom je obišao i Savremenu galeriju u Ečki gde se i potpisao u knjizi utisaka.

JOVAN BIJELIĆ (1886-1964)
Iz okoline Zrenjanina, 1961, ulje na lesonitu,70x80 cm
 

Nažalost, godinu dana nakon osnivanja Savremene galerije, konstatovano je da njeno pozicioniranje u Ečki i nije bilo najbolje rešenje. Ispostavilo se da je retko ko posećuje, da je autobuska veza Zrenjanin – Ečka veoma loša, kao i to da je čak ni žitelji Ečke ne posećuju. Predlog za rešenje ovog problema bio je u premeštanju Galerije u Zrenjanin, odnosno u doziđivanju sprata iznad Narodnog pozorišta „Toša Jovanović“ koji bi pripao Galeriji.(10) Učinjen je mali pomak nakon pretvaranja Kaštela u Ečki u izletište, odnosno nakon preuzimanja Kaštela od strane hotelskog preduzeća „Vojvodina“ 1961. godine, kada veći broj ljudi dolazi u Ečku, pa samim tim ima i priliku da razgleda radove nastale u koloniji izložene u Galeriji.

Za šesti saziv kolonije 1961. godine prvi put je određena tema za rad umetnika. U pitanju je bila tema „Podneblje Vojvodine“, koja, iako nije bila obavezna, dugi niz godina ostala je opšte mesto, te je, nažalost, započet bio proces zatvaranja kolonije prema radikalnim umetničkim praksama kao što je bila neoavangarda.

Međutim, kolonija u Ečki je tada, uprkos svemu, bila na pragu da ispuni svoj cilj, a sve to zahvaljujući „entuzijazmu organizatora, aktivizmu umetnika i uočavanja društvene opravdanosti rada ove umetničke institucije od tadašnjih političkih struktura..“ (11) Jedan od poslednjih koraka bio je prenošenje nadležnosti nad kolonijom iz nadležnosti Sreza u nadležnost Opštine Zrenjanin 20. aprila 1962. godine, što je značilo osnivanje organa upravljanja, donošenje statuta i zvanično postavljanje Tivadara Vanjeka za upravnika. Galerija se nalazila u Kaštelu Ečka do 1964. godine, kada dobija Salon za izlaganje („Mala galerija“) u zgradi Narodnog pozorišta „Toša Jovanović“ u Zrenjaninu gde se i danas nalazi, dok se paviljon za smeštaj i ateljei za rad umetnika u koloniji, kao i depo, i danas nalaze u okviru parka hotela Kaštel u Ečki.

Period od osnivanja kolonije 1956. do osnivanja Galerije 1962. godine likovni kritičar Sava Stepanov naziva zlatnim , (12) jer se u veoma kratkom vremenskom roku zahvaljujući dobroj saradnji, razumevanju i naročito entuzijazmu formiraju sa uspehom različiti kreativni organizmi koji prerastaju u jednu ozbiljnu instituciju, a koja, opet, pronalazi specifičan koncept delovanja u talasu osnivanja kolonija u Vojvodini i uspeva da stvori temelje ustanove koja i danas traje. U poslednjoj deceniji svog postojanja Savremena galerija Zrenjanin, u želji da isprati nove tendencije u umetnosti, transformisala je Umetničku koloniju u Ečki, pa je od 2006. godine omogućeno umetnicima da se osim ulja na platnu bave i različitim vidovima savremenog vizuelnog izražavanja. U skladu sa tim, izlagački prostor se tehnološki osavremenjuje, formiran je Umetnički savet koji podstiče težnju da se prate savremene kustoske i muzeološke prakse.  

KSENIJA ILIJEVIĆ (1923-2005)
Oblesci na vodi, 1959, ulje na kartonu, 39,5x59,5 cm

Evocirajući i ponovo oživljavajući entuzijazam pedesetih i šezdesetih, Savremena galerija Zrenjanin spremna je da završi proces koji je započet pre pedeset godina. Za završetak neophodno je da joj se obezbedi zgrada koja zadovoljava muzeološke kriterijume, u kojoj bi bili objedinjeni izložbeni prostor za aktuelne izložbe, prostor za stalnu postavku, depoi, radionice za konzervatore, stručna biblioteka i kancelarije za kustose i administraciju. Ovim činom, geografskim objedinjavanjem, Savremena galerija Zrenjanin započela bi novu epohu u svom radu kao vizuelno prepoznatljiva ustanova ne samo po svom radu, nego i po mestu gde se u Zrenjaninu nalazi.

 

(1) Pun naziv ustanove je Savremena galerija Umetnicke kolonije Ecka - Zrenjanin, a po statutu važeci je skraceni naziv Savremena galerija Zrenjanin koji ce u ovom tekstu biti korišcen.
(2) ZRENJANIN, Zrenjanin, 25.09.1954, str. 5, Korom Tibor, Zajednička izložba
(3) ZRENJANIN, Zrenjanin, 01.01.1955, str. 8, Jovan Maksimović, Nejednake vrednosti, „...Na ovoj izložbi Ivan Radaković je najviše banatski slikar. Kroz originalne ekspresionističke kolorističke odnose, neobične ali oštro uhvaćene, Radović umetnički doživljeno transponuje i Banat i njegove ljude...“
(4) Nikola Dedić „Pejzažni identiteti: Umereni modernizam“ u Evropski konteksti umetnosti XX veka u Vojvodini , Muzej savremene umetnosti Vojvodine, Novi Sad, 2008, str 534.
(5) Ješa Denegri, Pedesete: teme srpske umetnosti , Novi Sad, 1993, 112.
(6) ZRENJANIN, Zrenjanin, 20.07.1957, str. 1, D. Cuk, Umetnost u službi čoveka
(7) Prilikom premijere drame Milana Tutorova Podzemni šetači 17. decembra 1957 otvorena je izložba slika Aleksandra Lukovića
(8) Tihomir Savić, Ečka Umetnička kolonija , Novi Sad, 1965
(9) Pismo je objavljeno u listu ZRENJANIN, 11. oktobra 1958 na prvoj strani i pročitano je na otvaranju Savremene galerije u Ečki 5. oktobra 1958. godine
(10) ZRENJANIN, Zrenjanin, 14.11.1959, str. 4, D. Cuk, Galerija u Ečki slabo se koristi
(11) Sava Stepanov „Umetnička kolonija Ečka – Večno traganje za identitetom“ u Bela Duranci, Sava Stepanov , 50 godina Umetničke kolonije Ečka , Zrenjanin, 2009, 47.
(12) Sava Stepanov „Umetnička kolonija Ečka – Večno traganje za identitetom“ u Bela Duranci, Sava Stepanov , 50 godina Umetničke kolonije Ečka , Zrenjanin, 2009, 50.