BANATSKA GRUPA:
VASA POMORIŠAC, IVAN TABAKOVIĆ, ZORAN PETROVIĆ I DRUGI,
FRAGMENTI UMETNIČKOG ŽIVOTA JEDNE REGIJE SREDINOM 20. VEKA,
IZ KOLEKCIJE SAVREMENE GALERIJE

Autor i kustos izložbe: Sunčica Lambić-Fenjčev, kustoskinja Savremene galerije Zrenjanin


Umetnička kolonija Ečka sledeće godine puni 60. godina svog postojanja. Povodom ovog jubileja ukazala se potreba da se rasvetle i ponove neke činjenice koje govore o tome kako je došlo do njenog osnivanja. Ovo područje, u kojem je nekoliko vekova unazad bio veoma razvijen umetnički život, još krajem 19. veka pokušava da stvori neku formu okupljanja umetnika koja bi podsećala na barbizonska okupljanja kod Fontebloa u Francuskoj. Nakon nekoliko neuspešnih pokušaja konačno su se uslovi stvorili sredinom 20. veka, odnosno nakon Drugog svetskog rata, kada u klimi entuzijastičnog pokušaja kreiranja novog socijalističkog društva u kulturi i umetnosti počinju da se organizuju izložbe koje okupljaju veliki broj umetnika, a koje su ukazivale na potrebu formiranja organizacija poput kolonija. Nekoliko izložbi održanih u to vreme u Zrenjaninu (odnosno do 1946. Petrovgradu) pokazale su da u gradu postoji kontinuitet sa bogatom umetničkom tradicijom prošlih vekova i uticale su na to da razgovori o koloniji postanu ozbiljniji i da konačno 1956. godine urode plodom. Izložba koja je, čini se, bila ključna u ovim nastojanjima, bila je upravo izložba Banatske grupe 1954. godine, kao i umetnici koji su bili njeni inicijatori i organizatori, ujedno i veliki zagovornici formiranja kolonije na ovim prostorima. Banatska grupa je naziv koji se naknadno koristio u pregledima likovne umetnosti u Zrenjaninu pedesetih godina prošlog veka, odnosno godina koje su prethodile osnivanju Umetničke kolonije Ečka, za grupu od trideset i troje umetnika i petoro vajara koji su zajedno izlagali na izložbi u Zrenjaninu 1954. godine. Osnovni koncept ove izložbe bio je okupljanje likovnih umetnika koji su rođeni ili su u to vreme stvarali na teritoriji Banata, što je ujedno ostvarivalo kontinuitet sa idejom o bogatoj umetničkoj tradiciji na ovim prostorima.

 


Bogomil Karlavaris, Vojvođanski motiv, 1957.
ulje na platnu, 92x139 cm

Izložba iz zbirke Savremene galerije Zrenjanin „Banatska grupa: Vasa Pomorišac, Ivan Tabaković, Zoran Petrović i drugi, fragment umetničkog života jedne regije sredinom 20. veka, iz zbirke Savremene galerije Zrenjanin“ ne rekonstruiše izložbu održanu 1954. godine, jer u svojoj zbirci Savremena galerija Zrenjanin ne poseduje dela svih umetnika koji su tada učestvovali na izložbi niti poseduje radove predstavljene na toj izložbi. Na izložbi su predstavljena dela onih umetnika, učesnika izložbe Banatske grupe 1954. godine, čija dela Savremena galerija Zrenjanin čuva u svojoj zbirci. To, dakle nisu dela predstavljena na izložbi 1954. godine, već su dela koja, na neki način, ilustruju u kom pravcu su se kretale tendencije u umetnosti tog perioda, odnosno težnje ka modernizaciji umetničkog izraza i stvaranja fenomena kolonija koje će se smatrati plodnim tlom za negovanje modernističkog izraza u umetnosti, što je na neki način uticalo da se idelogija socijalističkog realizma konačno zaustavi i da se uspostavi kontinuitet sa međuratnom umetnošću. Izložba, kao i studijski tekst koji je prati uzima izložbu „Banatske grupe“ 1954. godine samo kao povod za pokušaj rekonstrukcije tadašnjeg kulturno-umetničkog života na ovim prostorima, odnosno atmosfere koja je vladala u društvu i umetnosti tog perioda, a koja je omogućila formiranje dugo priželjkivane kolonije i veoma živog i raznovrsnog umetničkog života na ovom prostoru tog vremena.


Predistorija osnivanja Umetničke kolonije Ečka započinje upravo 1954. godine, kada je u duhu pravljenja prigodnih priredbi i obeležavanja različitih godišnjica, u čast desetogodišnjice oslobođenja Zrenjanina priređena izložba slikara i vajara „rođenih u Banatu i onih koji sada žive i rade u njemu...“ Članovi odbora te izložbe, kako saznajemo iz novinskog teksta objavljenog u listu Zrenjanin, bili su slikari Ivan Tabaković, Vasa Pomorišac i Zoran Petrović koji su „izvršili sve pripreme“.  Na izložbi su izlagali, između ostalih, umetnici iz Zrenjanina: Mirjana Šipoš, Mirjana Nikolić, Tivadar Vanjek, Jovan Janiček, Sabo Đerđ i Karolj Fajfer, koji su nešto ranije iste godine zajedno izlagali u Zrenjaninu, a njima su se pridružili i Ivan Tabaković, Ivan Radović, Vasa Pomorišac, Zoran Petrović, Stojan Trumić, Aleksandar Zarin, Stevan Dukić i mnogi drugi. Izložba je otvorena 29. novembra 1954. godine, na datum tadašnjeg značajnog državnog praznika Dana Republike. Iz samog spiska umetnika - učesnika možemo videti da su na izložbi osim umetnika iz Zrenjanina i okoline izlagali i istaknuti i priznati umetnici koji su već duže vremena živeli i radili u Beogradu. Samo prisustvo istaknutih umetnika poput Tabakovića i Pomorišca u to vreme profesora na Akademiji primenjenih umetnosti u Beogradu i Petrovića, profesora na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu navodi na očekivanja da su oni doneli sa sobom prodore novih, modernističkih strujanja, koja su utoliko bila značajnija što je neposredno pre toga, nakon Drugog svetskog rata vladala stroga, dogmatska socrealistička ideologija, koja je tek sredinom pedesetih, odnosno otprilike u vreme organizovanja ove izložbe, počela da jenjava. Izgleda da je ova izložba bila najava ozbiljnijih tema i razgovora već ranije prisutnih ideja i želja da se likovni život u Zrenjaninu ozbiljnije aktivira i organizuje i već su se tada nazirale tendencije o formiranju jedne organizacije koja bi okupljala umetnike i organizovala izložbe u cilju stvaranja zbirke značajnih umetničkih dela i stalne postavke u kojoj bi ta dela mogla biti viđena.



Stojan Trumić, Vojvođanski motiv II, 1958.
ulje na platnu, 46x78 cm



Tivadar Vanjek, Panonska madona II, oko 1971.
ulje na platnu, 41x51 cm



Ivan Radović, Dečak čuva svinje, 1940.
ulje na platnu, 54x74 cm

   

 


Vasa Pomorišac, Seljačko dvorište (Ečka), 1956.
ulje na lesonitu, 58x70 cm
Vasa Pomorišac (1893-1961), pored Živorada Nastasijevića, jedan je od osnivača umetničke grupe „Zograf“. Rođen 1893. godine u Vojvodini, u selu Modoš (Jaša Tomić), kod Zrenjanina, iako je veći deo svog života proveo izvan svog zavičaja može se reći da je bio jedan od umetnika koji su odigrali ključnu ulogu u formiranju kulturno-umetničkog života u Petrovgradu/Zrenjaninu odnosno u Banatu, a takođe je bio i jedan od osnivača Umetničke kolonije Ečka. Posle oslobođenja, početkom 1945. godine postavljen je za saradnika muzeja u tadašnjem Petrovgradu gde je radio godinu dana. Svojom umetnošću, kao i radom na organizacionim poslovima vezanim za izložbe koje su izazivale veliku pažnju javnosti, Vasa Pomorišac je sigurno jedan od umetnika koji je u velikoj meri uticao na razvoj kulturnog i umetničkog života u gradu. Vasa Pomorišac je dosta radio i na edukaciji stanovništva, odnosno bavio se i pedagoškim radom. Savremena galerija Zrenjanin danas poseduje pet slika Vase Pomorišca, nastalih u periodu od 1946. do 1956. godine na kojima možemo videti osnovne karakteristike Pomoriščevog slikarstva. U pitanju su pejzaži, portreti, kao i slike sa motivima iz narodne poezije.
Najinteresantnije je prisustvo Ivana Tabakovića (1898-1977) u tadašnjim aktivnostima vezanim za kulturno-umetnički život grada. Rođen u Aradu 1898. godine u Banatu, sa porodicom prelazi u Jugoslaviju posle Prvog svetskog rata kada je Arad pripao Rumuniji. Verovatno iz tog razloga su i njega organizatori svojatali kao vojvođanskog odnosno banatskog umetnika. Život Ivana Tabakovića često je bio vezan za Zrenjanin i Banat uopšte obzirom da su njegovi otac i brat, Milan i Đorđe, arhitekti, svojim radom bili vezani za ovo područje. Ivan Tabaković je tako sticajem okolnosti postao jedan od aktivnih učesnika odnosno jedan od organizatora kulturnog života ovog grada, a kasnije je bio i čest učesnik Umetničke kolonije Ečka. Iz biografije Ivana Tabakovića možemo uočiti, da iako je bio umetnik sa svojstvenim likovnim jezikom koji je teško svrstati u određene tada aktuelne pravce, uvek je bio sklon iniciranju različitih umetničkih organizacija, kao i pedagoških ustanova. Sklonost kao pedagoškom radu, povezanost sa umetnicima koji su se kretali na ovim prostorima i visoko razvijena svest o neophodnosti edukacije i obrazovanja verovatno su uticali na to da se on rado odazove i učestvuje i u radu ovakvih kulturnih događaja, možda ne od velikog značaja za celokupnu srpsku istoriju umetnosti, ali u lokalnim okvirima od velikog značaja za razvoj jedne zajednice. Savremena galerija Zrenjanin poseduje devet radova Ivana Tabakovića, nastalih u periodu od 1956. do 1972. godine kroz koje možemo sagledati njegov raznovrstan opus, od kompozicija u kojima uočavamo njegov slikarski prodor od asocijativnog znaka do „čiste“ apstrakcije, odnosno bespredmetnosti do kolaža u kojima je očigledna njegova specifična kritika društva. Tokom čitavog svog umetničkog delovanja Tabaković teži da svoju umetničku viziju oplodi jednom naučnom dimenzijom.


Ivan Tabaković, Senka, 1956.
ulje na lesonitu, 55,5x70 cm

Zoran Petrović, Ubojita, 1960, metal, H:52 cm

Stevan Dukić, Poziv, 1959, drvo ,H:53,5 cm

Aleksandar Zarin, Ruka, oko 1970, bronza, H:35 cm

 

Zoran Petrović, Plava mašina, 1957.
ulje na platnu, 105x81 cm


Zoran Petrović (1921-1996), rođen u selu Sakule bio je svestrani umetnik, čiji je celokupan umetnički opus raznovrstan i koji je u to vreme bio član istaknutih umetničkih grupa „Samostalni“ i „Decembarske grupe“, što je osim umetničkog nosilo tada i jedan poseban društveni ugled, bio je, kao i prethodna dvojica umetnika angažovani kulturni radnik koji je širio ideje i principe moderne umetnosti i van centra dešavanja, učestvujući sredinom pedesetih godina prošlog veka u osnivanjima i radu kolonija u Vojvodini. Zoran Petrović je bio, može se reći, jedan od najistaknutijih umetnika koji su izneli poslove organizacije osnivanja Umetničke kolonije Ečka, 1956. godine. Kao jedan od osnivača Decembarske grupe i kao profesor na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu Zoran Petrović je sigurno imao autoritet i kod lokalnih umetnika i kod predstavnika lokalne vlasti, a svojim ugledom mogao je da garantuje dolazak značajnih srpskih umetnika u novoosnovanu koloniju što bi predstavljalo ozbiljan temelj za dalji razvoj kulturnog i umetničkog života u ovoj sredini. Zajedno sa zrenjanincem Tivadarom Vanjekom, Zoran Petrović je bio veoma angažovan oko utvrđivanja principa, karaktera i uloge buduće kolonije u Ečki. Savremena galerija Zrenjanin poseduje osamnaest radova Zorana Petrovića, slike, crteže, grafike, akvarele, skulpture, koji su nastali u periodu od 1955. pa sve do 1993. godine, kroz koje možemo sagledati gotovo njegov celokupan raznovrsni opus.

Na izložbi Banatska grupa: Vasa Pomorišac, Ivan Tabaković, Zoran Petrović i drugi, fragment umetničkog života jedne regije sredinom 20. veka, iz kolekcije Savremene galerije Zrenjanin  osim dela Vase Pomorišca, Ivana Tabakovića i Zorana Petrovića, predstavljena su i dela Ivana Radovića (1894-1973), umetnika u čijem stvaralaštvu, iako je bilo podložno različitim stilskim promenama karakterističnim za modernizam i iako je od 1927. godine živeo u Beogradu i to u visokim građanskim krugovima, dominira vojvođanski pejzaž, što je lokalna publika prihvatala sa oduševljenjem.  Pripadnik tada mlađe generacije slikara iz Vojvodine koji je bio čest učesnik različitih grupnih izložbi u Zrenjaninu bio je Bogomil Karlavaris (1924-2010) čije se slikarstvo uglavnom kreće u domenu linearne stilizacije primarnih elemenata ravničarskih prostora. Jedan iz kruga umetnika koji je primetno bio pod uticajem Milana Konjovića jeste Stojan Trumić (1912 – 1983) čije slikarstvo ojvođanskoh pejzaža odlikuje primena čiste boje, izrazita osvetljenost slike, gustina bojene paste, karakter poteza i registar boje. Tivadar Vanjek (1910-1981) je umetnik koji je uvek bio prisutan u aktivnostima vezanim za umetnički život grada. Pored Zorana Petrovića najviše je bio angažovan na organizacionim poslovima vezanim za rad Umetničke kolonije Ečka i 1962. godine izabran je za njenog prvog upravnika. Vanjekova zasluga je da su se upravo u ovoj koloniji zajedno našli tadašnji vojvođanski i beogradski umetnici, da su u sazivima učestvovali i vajari i da je sa posebnom brigom stvarana jedna sadržajna umetnička zbirka. Na izložbi su predstavljeni radovi i dvojice skoro zaboravljenih i  nedovoljno priznatih zrenjaninskih umetnika, obojica su bili profesori Gimnazije u Zrenjaninu, starijeg Karolja Fajfera (1903-1969) i nešto mlađeg Jovana Janičeka (1923-2000). Na izložbi su predstavljeni i radovi slikara koji su rođeni ili su živeli u Zrenjaninu i okolini poput Mihaila Berenđije (1919-1980), Mirjane Šipoš (1926-1996), kao i vajara Ljubice Berberski Tapavički (1925-2000), Stevana Dukića (1929-1991) i Aleksandra Zarina (1923-1998).


Jovan Janiček,Portret devojke, 1956.
ulje na kartonu, 71x52 cm

Pregled pojedinih kulturnih događaja održanih sredinom prošlog veka izveden je sa namerom rekonstrukcije odnosno rasvetljavanja načina na koji je funkcionisao kulturni i umetnički život tog vremena u jednoj lokalnoj sredini, kao i dobijanja uvida u to kako su na ovaj razvoj uticali značajni pojedinci i koliko su oni bili u mogućnosti da u onom vremenu skučenih pogleda na kulturu i umetnost svojim ličnostima i radom unesu promene u shvatanjima jedne relativno male sredine. Svojim aktivnim delovanjem u kulturnom životu grada ovi umetnici uspeli su konačno da ostvare dugogodišnju ideju osnivanja umetničkog organizma koji će postati osnova za formiranje bogate zbirke od velikog značaja za srpsku kulturu i umetnost kao i institucije koja će nastaviti da neguje, razvija i produbljuje ove ideje već 60. godina.

Na izložbi je prezentovano trideset i osam slika i skulptura iz zbirke Savremene galerije Zrenjanin.

Realizaciju izložbe su pomogli Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije, Pokrajinski sekretarijat za kulturu i informisanje AP Vojvodine i Grad Zrenjanin.